Göbeklitepe - Piramitlerden 7000 Yıl Önce Kurulan Tapınak
Anadolu'nun güneydoğusunda, Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusunda yer alan Göbeklitepe, dünya arkeoloji tarihinin en çok tartışılan keşiflerinden biridir. Nedeni basit: Bilinen bütün zaman çizelgelerine ters düşüyor.
Keşfin öyküsü
Göbeklitepe ilk olarak 1963'te, İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi'nin ortak yüzey araştırmasında fark edildi. Ancak o dönemde tepedeki taşlar, terk edilmiş bir Orta Çağ mezarlığı sanıldı ve alan ihmal edildi.
1994'te Alman arkeolog Klaus Schmidt, bölgeyi yeniden incelediğinde taşların Neolitik döneme ait olduğunu fark etti. Kazılar 1995'te başladı ve o günden bu yana devam ediyor. Schmidt, 2014'teki vefatına kadar kazının başkanlığını yürüttü.
Yapı neydi?
Göbeklitepe, bir yerleşim yeri değil; bir kült yapısı. Alanda şu ana kadar yirmiden fazla yuvarlak yapı tespit edildi. Her yapının içinde, merkezde iki büyük ve çevrede daha küçük T biçimli dikilitaşlar bulunuyor.
Bu taşların en büyükleri 5,5 metre yüksekliğe ve 16 tona kadar ağırlığa ulaşıyor. Yüzeylerinde tilki, yılan, akrep, turna ve yaban domuzu gibi hayvan kabartmaları var.
Yapıların inşa tarihi, yapılan ölçümlere göre yaklaşık M.Ö. 9600 ile 8200 arasına tarihleniyor.
Neden bu kadar önemli?
Karşılaştırma tablosu, tartışmanın nedenini açıkça gösteriyor:
- Göbeklitepe: M.Ö. ~9600
- Çatalhöyük: M.Ö. ~7400
- Stonehenge: M.Ö. ~3000
- Giza Piramitleri: M.Ö. ~2560
Yani Göbeklitepe, Stonehenge'den yaklaşık 6.500 yıl, piramitlerden yaklaşık 7.000 yıl önce inşa edildi.
Daha da kritik olan şu: Bilinen arkeolojik sıralamaya göre önce tarım, ardından yerleşik hayat, sonra da karmaşık toplum ve tapınaklar gelir. Göbeklitepe ise tarımın bölgede yaygınlaşmasından önce inşa edildi.
Klaus Schmidt'in bu çelişkiyi özetleyen ünlü yorumu şudur: "Önce tapınak geldi, sonra şehir."
İnşası nasıl mümkün oldu?
16 tonluk taşları taşımak ve dikmek, organize bir emek gücü, teknik bilgi ve ortak bir amaç gerektirir. Avcı-toplayıcı bir topluluğun bunu nasıl başardığı, üzerinde hâlâ çalışılan bir sorudur.
Bölgede bulunan çok sayıda yabani tahıl kalıntısı, bu topluluğun bitkileri bilinçli olarak işlemeye başladığını gösteriyor. Bazı araştırmacılar, tapınağı inşa etmek için bir araya gelen kalabalığın, tarıma geçişi tetikleyen asıl sebep olduğunu öne sürüyor.
Bugünkü durum
Göbeklitepe 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Alan, Şanlıurfa'nın en çok ziyaret edilen turistik noktalarından biri hâlâ.
Kazıların önemli bir kısmı henüz tamamlanmadı. Tepede tespit edilen yapıların büyük bölümü, ilerideki çalışmalar için toprak altında korunuyor. Arkeologlar, önümüzdeki on yıllarda bölgenin Neolitik dönem anlayışını yeniden şekillendirebileceğini söylüyor.
Neden takip edilmeli?
Göbeklitepe, tarihi bir "tamamlanmış hikâye" olarak görmenin neden yanlış olduğunun kanıtıdır. Bir tepede bulunan taşlar, bu kitapta anlatılan sıralamayı bir gecede değiştirdi. Toprağın altında bekleyen diğer yapıların ne söyleyeceğini kimse bilmiyor.